نقش مشارکت شهروندان در فرآیند برنامه‌ریزی شهری و تحقق حکمرانی مطلوب شهری

چکیده

در دهه‌های اخیر، مفهوم برنامه‌ریزی شهری از یک فرایند متمرکز و دولتی به یک نظام مشارکتی و چندبازیگری تحول یافته است. در این تحول، شهروندان از مخاطبانی منفعل به کنشگرانی فعال و اثرگذار در تصمیم‌گیری‌های شهری تبدیل شده‌اند. مشارکت شهروندان، نه‌تنها یک حق دموکراتیک بلکه شرط لازم برای تحقق حکمرانی مطلوب شهری است؛ حکمرانی‌ای که در آن شفافیت، پاسخ‌گویی، عدالت و اعتماد اجتماعی بنیان‌های اصلی آن را تشکیل می‌دهند. هدف این مقاله، بررسی نقش و جایگاه مشارکت شهروندان در فرآیند برنامه‌ریزی شهری و تبیین تأثیر آن بر تحقق حکمرانی مطلوب در شهرهای معاصر است. مقاله حاضر با تکیه بر مبانی نظری مدیریت شهری، حکمرانی محلی و نظریات مشارکت مردمی، استدلال می‌کند که مشارکت مؤثر شهروندان می‌تواند منجر به افزایش کیفیت تصمیم‌گیری، کاهش تعارضات شهری، بهبود توزیع منابع و ارتقای سرمایه اجتماعی شود. همچنین، شواهد پژوهشی در ادبیات جهانی نشان می‌دهد که بدون نهادینه‌سازی سازوکارهای مشارکتی، برنامه‌ریزی شهری به ابزاری بوروکراتیک و ناکارآمد تبدیل می‌شود که فاصله میان مردم و مدیران شهری را افزایش می‌دهد. در این مقاله، ابتدا مبانی نظری مشارکت شهری و حکمرانی مطلوب مرور می‌شود؛ سپس ابعاد اجتماعی، نهادی و فناورانه مشارکت شهروندان تحلیل می‌گردد. یافته‌های نظری نشان می‌دهد که تحقق حکمرانی مطلوب، مستلزم سه پیش‌شرط است: شفافیت در تصمیم‌گیری، دسترسی آزاد به اطلاعات شهری و مشارکت واقعی (نه صوری) مردم در فرآیندهای سیاست‌گذاری. در پایان، مقاله به ارائه الگوی مفهومی از رابطه متقابل میان مشارکت شهروندان و حکمرانی مطلوب شهری می‌پردازد و بر ضرورت اصلاح ساختارهای نهادی در نظام مدیریت شهری ایران برای تحقق این اهداف تأکید می‌کند.