برنامه‌ریزی شهری مبتنی بر تاب‌آوری و مدیریت ریسک در برابر بحران‌های طبیعی و انسانی

چکیده

در دهه‌های اخیر، گسترش شهرنشینی، تمرکز جمعیت و زیرساخت‌های حیاتی در مناطق شهری، سبب افزایش میزان آسیب‌پذیری شهرها در برابر بحران‌های طبیعی و انسانی شده است. پدیده‌هایی همچون زلزله، سیل، خشکسالی، تغییرات اقلیمی، اپیدمی‌ها، آلودگی هوا و حتی بحران‌های اجتماعی و اقتصادی، ساختار شهری را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار داده و ضرورت بازنگری در الگوهای سنتی برنامه‌ریزی شهری را آشکار ساخته‌اند. در چنین بستری، مفهوم «تاب‌آوری شهری» (Urban Resilience) به‌عنوان رویکردی تحول‌آفرین در مدیریت شهری مطرح شده است که تأکید آن نه بر جلوگیری کامل از بحران‌ها، بلکه بر توانایی سازگاری، انطباق، بازیابی و بازسازی شهر پس از وقوع بحران‌هاست. هدف این پژوهش، تبیین جایگاه و ضرورت برنامه‌ریزی شهری مبتنی بر تاب‌آوری و مدیریت ریسک در مواجهه با بحران‌های طبیعی و انسانی و بررسی ابعاد و مؤلفه‌های مؤثر بر ارتقای تاب‌آوری شهری است. این مقاله با مرور ادبیات نظری و تجربی موجود، نشان می‌دهد که تاب‌آوری شهری یک رویکرد چندبعدی است که حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، کالبدی، زیست‌محیطی و نهادی را دربرمی‌گیرد. تقویت شبکه‌های اجتماعی، توسعه زیرساخت‌های ایمن و انعطاف‌پذیر، استفاده از فناوری‌های هوشمند، بهبود حکمرانی شهری و آموزش عمومی از جمله عوامل کلیدی در افزایش تاب‌آوری شهرها محسوب می‌شوند. همچنین، مدیریت ریسک شهری به‌عنوان مکمل رویکرد تاب‌آوری، بر شناسایی، ارزیابی و کاهش ریسک‌های بالقوه پیش از وقوع بحران تأکید دارد. در این چارچوب، برنامه‌ریزی شهری تاب‌آور باید به‌صورت مشارکتی، فرابخشی و آینده‌نگر طراحی شود تا توان پاسخ‌گویی مؤثر به بحران‌ها و بازگرداندن پویایی شهر پس از حوادث را فراهم کند. نتایج این مقاله بیانگر آن است که شهرهای تاب‌آور از رهگذر یکپارچه‌سازی سیاست‌های مدیریت بحران، توسعه پایدار و حکمرانی خوب شهری، می‌توانند به کاهش خسارات، حفظ انسجام اجتماعی و تداوم خدمات حیاتی در شرایط بحرانی دست یابند. در نهایت، مقاله تأکید می‌کند که نهادهای تصمیم‌گیر شهری باید برنامه‌ریزی تاب‌آور را به‌عنوان چارچوب اصلی مدیریت شهری در قرن بیست‌و‌یکم در نظر گیرند؛ چارچوبی که نه تنها پایداری فیزیکی، بلکه پایداری انسانی و نهادی شهر را تضمین می‌کند.